De radiotherapeut-oncoloog is een arts die zich gespecialiseerd heeft in de toepassing van straling voor behandeling van patiënten met kanker (en soms ook van niet-kwaadaardige aandoeningen). Als patiënt kom je meestal bij een radiotherapeut-oncoloog terecht na doorverwijzing via een andere specialist of via de huisarts.

Allereerst stelt de radiotherapeut-oncoloog vast of de patiënt in aanmerking komt voor radiotherapie. Als dat zo is, dan stelt hij/zij een behandelingsplan voor aan de patiënt. De patiënt krijgt uitleg over het doel van de behandeling, de wijze van uitvoeren en de bijwerkingen. Een radiotherapeutische behandeling is maatwerk en teamwerk.

De radiotherapeut-oncoloog ziet erop toe dat het hele behandelingsplan op correcte wijze wordt uitgevoerd. Tijdens en na de behandeling ziet hij/zij de patiënt op consultatie voor begeleiding en eventuele behandeling van bijwerkingen.

De meeste bestralingen worden gedaan met een bestralingsapparaat, waarbij de patiënt op enige afstand ('tele' of 'veraf') van de bestralingsbron is. Het bestralingsapparaat noemen we een lineaire versneller. De radioactiviteit wordt opgewekt met behulp van stroom. Op het moment dat de stroom onderbreekt is er dus geen radioactiviteit.

Je wordt niet radioactief van een uitwendige bestraling. Je kunt dit vergelijken met een gloeilamp: alleen als er stroom op staat is er licht. Als het licht uit is, gloei je ook niet na.

Brachytherapie betekent 'van nabij bestralen'. Daarmee bedoelen we dat de radioactieve bron zo dicht mogelijk tegen of in het gezwel geplaatst wordt. Het soort stralen is gelijk aan de stralen bij uitwendige therapie. Omdat de bron zo dichtbij staat is er een grote stralingsintensiteit vlak rondom de bron; enkele centimeters verder is dat al een heel stuk minder. Hierdoor kunnen we heel gericht in een klein gebied een hoge dosis straling geven zonder de omliggende gezonde weefsels zwaar te belasten.

Er zijn verschillende manieren om deze behandeling uit te voeren:

• De bron wordt met een naald in het weefsel geplaatst (bijvoorbeeld bij huidkanker, hoofd- en halskanker en prostaatkanker).
• De bron wordt in een natuurlijke lichaamsholte gebracht tot vlak tegen het gezwel (bijvoorbeeld bij longkanker, slokdarmkanker of baarmoederhalskanker).
• De bron bestaat uit een vloeistof die via de maag of met een infuus rechtstreeks via het bloed in het lichaam wordt opgenomen (bijvoorbeeld bij schildklierkanker).

Inwendige bestraling kan op verschillende manieren plaatsvinden. Vaak wordt continu een lage bestralingsdosis per uur gedurende één of enkele dagen bestraald. Deze behandeling wordt met een laag dosistempo (lage toegediende dosis per minuut) uitgevoerd en low dose rate-bestraling (LDR) genoemd. Soms wordt de patiënt één tot verschillende keren kort bestraald. Per keer wordt dan een hogere dosis straling toegediend. Behandelingen met een hoog dosistempo worden high dose rate-bestralingen (HDR) genoemd.

Zolang de bron in het lichaam zit zijn patiënten radioactief. Dit betekent dat zij geïsoleerd verpleegd worden in een van de verpleegkamers op de dienst radiotherapie. Zodra de bron verwijderd is, is ook de radioactiviteit weg en kan de patiënt naar huis.

In het geval van jodiumbehandeling kan de patiënt pas naar huis als de radioactiviteit in het lichaam onder een wettelijk voorgeschreven niveau gedaald is.

De verpleegkamers zijn gewone kamers met vensters, maar voorzien van loden muren. Bezoek is toegestaan, maar niet te lang (max. 30 min).

Kinderen en zwangere vrouwen mogen niet op de afdeling komen waar radioactieve patiënten verblijven.

Wanneer de dokter prostaatkanker in een vroeg stadium vaststelt, zijn er verschillende mogelijkheden voor behandeling. Een ervan is brachytherapie. Bij deze behandeling brengt de dokter radioactieve jodiumzaadjes in de prostaat. Dit gebeurt onder narcose. De prostaat is zichtbaar op een echografie, zodat de plaatsing van de jodiumzaadjes zeer precies kan gebeuren. Deze zaadjes blijven in het lichaam achter. De radioactiviteit dooft langzaam uit zodat uiteindelijk de einddosis van de radiotherapie wordt bereikt.

De dokter en de fysicus berekenen aan de hand van een CT-scan na de plaatsing van de zaadjes de precieze stralingsdosis op de prostaat. Met deze behandeling kan de dosis in de prostaat hoog opgevoerd worden zonder de omliggende weefsels (blaas, endeldarm) zwaar te belasten. De ervaring na 10 jaar is zeer gunstig.

Deze behandeling gebeurt in samenwerking met de afdeling urologie.

In ZNA Middelheim zijn enkele kamers speciaal ingericht voor behandeling van patiënten die lijden aan bepaalde vormen van schildklierkanker. De schildklier heeft jodium nodig om schildklierhormoon te kunnen produceren. Ook schildklierkankercellen nemen dit jodium op. Door het jodium te vervangen door radioactief jodium, krijg je een stapeling van radioactiviteit in de schildklier.

De kankercellen worden nu van binnenuit bestraald. Door de korte afstand tot de radioactieve bron ontstaat er een hoge dosis in de kankercellen, terwijl de omliggende gezonde weefsels maar heel weinig straling krijgen. Het maakt ook niet uit waar de cellen zich in het lichaam bevinden: uitzaaiingen naar de longen nemen net zo goed radioactief jodium op.

De eerste dagen van de behandeling is er een sterk verhoogde stapeling van radioactief jodium in de patiënt. Deze straling is schadelijk voor de gezonde personen in de omgeving van de patiënt. Daarom moet de patiënt voor de behandeling opgenomen worden op een speciale verpleegkamer. Deze kamer bevindt zich ver van de gewone verpleegafdeling en is voorzien van een aangepaste riolering. De urine en stoelgang is de eerste dagen ook radioactief en wordt opgevangen in speciale septische putten. Deze worden pas geleegd als de radioactiviteit onder de wettelijke norm is gedaald.

Na vijf dagen is de activiteit in de patiënt meestal voldoende gedaald. De fysicus meet de kleding en de patiënt zelf met een stralingsmeter: als de radioactiviteit onder de norm is, mag de patiënt naar huis.

Het ZNA Koningin Paola Kinderziekenhuis heeft een speciale afdeling kinderoncologie. Hier behandelen de kinderartsen kinderen met kanker. Soms is radiotherapie een onderdeel van de behandeling.

Als de kinderen groot genoeg zijn (meestal vanaf 5-6 jaar), begrijpen ze perfect wat er van hen verwacht wordt. Ze zijn in staat om tijdens de bestraling stil te liggen op de bestralingstafel, terwijl hun ouders toekijken vanaf de bedieningsruimte. Vanwege de sterke straling is het niet toegestaan voor ouders om bij hun kind te blijven tijdens de behandeling.

Als kinderen niet in staat zijn om stil te blijven liggen, is het soms noodzakelijk om ze dagelijks onder narcose te bestralen. Het is met de huidige narcosetechnieken perfect mogelijk om een korte anesthesie te geven voor de duur van de behandeling. De kinderen verdragen dit meestal heel goed en zijn vaak in staat om korte tijd later gewoon met hun ouders naar huis te gaan. Tot nu toe zijn er geen extra schadelijke effecten vastgesteld van de narcose zelf.

Intensiteitsgemoduleerde radiotherapie (intensity modulated radiotherapy of IMRT) is een vorm van uitwendige bestralingsbehandeling. Het basisidee is dat één bestralingsbundel wordt opgedeeld in meerdere kleine bundels waarbij de bestralingsintensiteit van deze kleine bundels varieert. Hiermee is het soms mogelijk om het omliggende gezonde weefsel beter te kunnen sparen.

Hiervoor maken we gebruik van de multileaf collimator (MLC). De MLC bevindt zich in de kop van de lineaire versneller en bestaat uit afzonderlijk van elkaar bewegende loden lamellen. Hiermee kun je het rechthoekige bestralingsveld in vorm aanpassen aan de grillige contouren van het doelvolume (3D-conformatietherapie).

Een stapje verder gaat IMRT. Hierbij wordt niet alleen de vorm van het bestralingsveld aangepast, maar ook de dosisintensiteit in het bestralingsveld: zo kan het ene deel van het bestralingsveld een hogere dosis krijgen dan het andere deel. Als dit gecombineerd wordt met het gebruik van meer dan twee bestralingsbundels per sessie, dan krijg je een zeer precieze bestraling in vorm en in dosis. Hiermee kan de tumor optimaal bestraald worden en worden tegelijkertijd de gezonde omliggende weefsels maximaal gespaard.

Omdat deze techniek op het scherp van de snede bestraalt, is het zeer belangrijk om aandacht te besteden aan de juiste afgrenzing van de tumor op de CT-scan en MRI-scan. Er mag immers geen stukje tumor onbestraald blijven, want dan groeit deze terug uit de overlevende cellen. Een tweede aandachtspunt is een zeer precieze dagelijkse positionering van de patiënt onder de lineaire versneller.

Verder is het zeer belangrijk dat de fysicus een dergelijke ingewikkelde bestraling zorgvuldig controleert en controleert of de dosisberekening van de computer overeenkomt met de dagelijkse bestraling van de patiënt (kwaliteitscontrole).

Totale lichaamsbestraling wordt voornamelijk toegepast bij patiënten met leukemie. Leukemie is een ziekte van het bloedvormend systeem, dat zich in het beenmerg bevindt.

Als de chemotherapie goed aanslaat, zal de hematoloog proberen de ziekte definitief te genezen door het zieke beenmerg te vervangen door gezond donorbeenmerg. De beste resultaten verkrijg je als de donor een familielid is, omdat de kans op afstotingsverschijnselen dan het kleinste is. Als deze niet gevonden wordt, is er een mogelijkheid om een donor te vinden via een beenmergbank. Dit is een soort bloedbank waar gegevens bijgehouden worden over mogelijke beenmergdonoren.

De volgende stap is dan uitschakeling van het zieke beenmerg. Een effectieve methode is de zogenaamde ‘totale lichaamsbestraling’: in 72 uur wordt het volledige lichaam zes maal bestraald. Vroeger ging dit gepaard met hevige misselijkheid, maar met de sterk verbeterde geneesmiddelen tegen misselijkheid is dit eigenlijk verleden tijd.

Tegenwoordig zijn er ook andere indicaties voor een totale lichaamsbestraling, zoals lymfoom en multiple myeloom. Het is niet altijd haalbaar om de volledige dosis te geven. Vooral bij oudere patiënten kiest de hematoloog vaak een beter te verdragen schema - meestal een lagere eenmalige bestralingsdosis.

Stereotactische bestraling is een vorm van uitwendige bestraling waarbij de tumor met smalle stralenbundels vanuit vele, verschillende kanten zeer nauwkeurig en tot hoge dosis bestraald wordt.

Dit wordt bijvoorbeeld toegepast bij kleine long- of hersentumoren, waarbij het omliggende long- of hersenweefsel zo veel mogelijk gespaard moet worden. In uitzonderlijke situaties wordt deze behandeling ook toegepast bij de behandeling van levertumoren of uitzaaiingen in de lever.

Hoewel gezond weefsel zoveel mogelijk ontzien wordt bij de bestraling, is het onvermijdelijk dat naburige organen enige schade oplopen, wat weer tot klachten kan leiden. Deze klachten zijn afhankelijk van de intensiteit van de straling en van de plaats die bestraald wordt.

Enkele voorbeelden:

• Huid: kan rood en schilferig worden. In sommige gevallen kunnen blaren ontstaan. Ook haaruitval is een mogelijkheid.
• Hoofd-halsgebied: irritatie van mond en keelslijmvlies waardoor slikklachten of heesheid kunnen optreden.
• Buik: misselijkheid en diarree, vaker plassen. 
• Geslachtsorganen: als deze direct bestraald worden kan onvruchtbaarheid optreden.

De meest klachten zijn goed te behandelen. Uitzondering is de meest voorkomende algemene klacht: vermoeidheid. Omdat het effect van radiotherapie plaatselijk is, kunnen veel mensen hun gewone levenspatroon voortzetten en soms zelfs tussen de sessies gewoon naar hun werk gaan. De klachten zijn het hevigst aan het eind van de serie bestralingen. Meestal duurt het enkele weken voor alle bijwerkingen zijn verdwenen.